Szlaki Sztuki

blog o sztuce

Obraz to dopiero początek. „Ilustrownik” Grażyny Bastek i Marcina Bogusza uczy patrzeć na sztukę od nowa

Czas czytania: 5 minut

Na pierwszy rzut oka wszystko wydaje się proste. Na obrazie Pietera Aertsena leżą połacie mięsa, ryby i kiełbasy. W głębi widać ludzi, ktoś idzie do kościoła, ktoś inny zajmuje się własnymi sprawami. Martwa natura? A może opowieść o hipokryzji, chciwości i religijności na pokaz? W dawnym malarstwie nawet kawałek mięsa może być początkiem historii, której nie spodziewalibyśmy się znaleźć na sklepowym straganie.

Dawni malarze rzadko pokazywali świat bez powodu. Przedmioty, gesty, spojrzenia, a nawet miejsce, w którym umieszczali bohaterów, mogły nieść znaczenia, których współczesny widz nie potrafi już odczytać. Na szczęście nie wszystkie tajemnice dawnych mistrzów przepadły. Grażyna Bastek i Marcin Bogusz w drugim tomie „Ilustrownika. Przewodnika po gatunkach i tematach malarskich” pomagają nam odzyskać klucz do tego niezwykłego języka.

To książka dla tych, którzy chcą zobaczyć w muzeum coś więcej niż pięknie namalowane twarze, kwiaty i pejzaże. I dla tych, którzy lubią odkrywać, że obraz, który początkowo wydawał się całkiem zwyczajny, może skrywać opowieść o ludzkich słabościach, religii, miłości, ambicjach i przemijaniu.

Kawałek mięsa, który mówi więcej niż niejedno kazanie

Zacznijmy od wspomnianego stoiska z mięsem.

Pieter Aertsen namalował w 1551 roku obraz „Stoisko z mięsem i Święta Rodzina rozdająca jałmużnę”. Już sam tytuł sugeruje, że mamy do czynienia z czymś więcej niż martwą naturą. Na pierwszym planie piętrzą się mięso, drób, ryby i wędliny. Jest ich tak dużo, że niemal zasłaniają to, co dzieje się w głębi kompozycji. Właśnie tam rozgrywa się scena, która nadaje całości zupełnie inny sens. 

Widzimy Świętą Rodzinę podczas ucieczki do Egiptu. Maria, sama będąca ubogą uchodźczynią, dzieli się jedzeniem z potrzebującymi. Tymczasem zamożni mieszkańcy miasta zmierzają do kościoła, nie zwracając uwagi na biedaków. Trudno nie dostrzec ironii: ludzie spieszący na nabożeństwo niekoniecznie postępują zgodnie z zasadami religii, którą wyznają.

To jednak nie koniec. W kompozycji pojawiają się również biesiadnicy zajęci jedzeniem ostryg i małży, kojarzonych w ówczesnej kulturze z cielesnymi przyjemnościami. Jest też drobny szczegół związany z obrotem nieruchomościami, który odsyła do rzeczywistego skandalu dotyczącego sprzedaży ziemi należącej do instytucji charytatywnej.

Nagle zwykłe stoisko staje się wielowątkowym komentarzem na temat społeczeństwa, w którym religijne deklaracje nie zawsze idą w parze z uczciwością i miłosierdziem.

Właśnie takie przykłady stanowią o sile „Ilustrownika”. Autorzy nie poprzestają na objaśnianiu, czym jest martwa natura albo scena rodzajowa. Pokazują, że dawne kategorie malarskie były częścią rozbudowanego systemu znaczeń. Aby zrozumieć obraz, trzeba czasem wyjść poza jego ramę i przyjrzeć się światu, w którym powstał. Przy okazji można się przekonać, że dawni malarze mieli całkiem sporo do powiedzenia o ludzkiej naturze. Niekiedy robili to nawet z ironią, której nie powstydziłby się współczesny felietonista.

Kiedy martwa natura przestaje być martwa

Współczesny widz przyzwyczaił się do swobodnego oglądania obrazów. Podoba nam się kolorystyka, zatrzymujemy wzrok na ciekawym detalu, próbujemy odgadnąć emocje przedstawionej osoby. Rzadko zastanawiamy się, czy dzieło należy do gatunku uznawanego niegdyś za bardziej prestiżowy od innego.

Tymczasem w dawnym malarstwie hierarchia gatunków miała ogromne znaczenie. Na szczycie znajdowało się malarstwo historyczne, obejmujące również sceny religijne i mitologiczne. Niżej sytuowano portrety, sceny rodzajowe, pejzaże i martwe natury.

Dziś może się to wydawać nieco zaskakujące. Przecież misternie namalowane owoce, szklane naczynia i kwiaty potrafią zachwycić nie mniejszym kunsztem niż rozbudowana scena historyczna. Dawni teoretycy sztuki oceniali jednak nie tylko warsztat. Liczyły się również intelektualna złożoność tematu i zdolność przekazywania wielkich idei.

Obraz przedstawiający jedzenie może być jednocześnie opowieścią religijną. Portret może zawierać alegorię, a scena z codziennego życia skrywać moralną przestrogę. Nie wystarczy więc rozpoznać tego, co znajduje się na płótnie. Trzeba jeszcze zrozumieć, dlaczego artysta zdecydował się właśnie na takie zestawienie motywów.

To podejście zmienia sposób zwiedzania muzeum. Zamiast szybko przechodzić od jednego dzieła do drugiego, zaczynamy szukać zależności. Dlaczego ten przedmiot znalazł się na pierwszym planie? Co robią postacie w tle? Czy ich zachowanie ma znaczenie dla interpretacji całej kompozycji?

W ten sposób oglądanie malarstwa staje się rodzajem intelektualnej przygody.

Sztuka nie powstawała w próżni

Jedną z największych zalet „Ilustrownika” jest zwrócenie uwagi na odbiorców dawnych dzieł. Dziś często patrzymy na malarstwo przez pryzmat indywidualnych upodobań. Zastanawiamy się, czy obraz nam się podoba, czy przemawia do naszej wyobraźni, czy chcielibyśmy powiesić go na ścianie.

Dla dawnych zleceniodawców i widzów istotne były również inne kwestie: religia, status społeczny, prestiż, funkcja reprezentacyjna czy zgodność przedstawienia z przyjętymi normami. Obraz mógł być nie tylko ozdobą, lecz także manifestacją pozycji właściciela, narzędziem przekazywania określonych wartości albo elementem większego programu ideowego. Jego format, temat i sposób przedstawienia nie były przypadkowe.

To ważna perspektywa, bo pozwala wyjść poza przekonanie, że historia sztuki jest wyłącznie historią wielkich nazwisk i wyjątkowych talentów. Za obrazem kryje się również historia zamówienia, oczekiwań odbiorcy, obyczajów epoki i przekonań, które dla współczesnego widza mogą być już nieoczywiste.

Nie tylko Botticelli i Caravaggio

W książce pojawiają się oczywiście nazwiska dobrze znane miłośnikom sztuki, między innymi Botticelli, Tycjan czy Caravaggio. Autorzy sięgają jednak również po twórców, którzy nie zawsze trafiają na pierwsze strony popularnych albumów.

Wśród nich znajdują się John Martin, niegdyś ceniony malarz monumentalnych wizji, oraz Gerrit Dou, którego twórczość cieszyła się w przeszłości wyjątkowym uznaniem. Autorzy przypominają, że hierarchia artystów w podręcznikach historii sztuki nie zawsze odpowiada ich dawnej popularności.

Nie trzeba po raz kolejny opowiadać wyłącznie o najbardziej znanych arcydziełach, żeby pokazać, jak fascynująca potrafi być sztuka dawnych epok. Czasem ciekawszym bohaterem okazuje się artysta, którego nazwisko niewiele nam mówi, albo obraz, obok którego przeszlibyśmy obojętnie, gdyby nie podpowiedź pozwalająca dostrzec jego ukryty sens.

„Ilustrownik” poszerza więc pole widzenia. Uzupełnia dobrze znany kanon o dzieła mniej rozpoznawalne, ale istotne dla zrozumienia dawnych konwencji i sposobów myślenia o sztuce.

Czy to książka dla każdego?

Nie będę udawać, że ponad sześćset stron poświęconych gatunkom, tematom i funkcjom dawnych obrazów to lektura, którą każdy pochłonie w jeden wieczór.

Drugi tom „Ilustrownika”, wydany przez PWN w 2026 roku, jest rozbudowaną publikacją popularnonaukową. Porządkuje wiedzę o malarstwie, ale wymaga od czytelnika uwagi. Nie jest też albumem, w którym wystarczy przerzucać kolejne strony i zatrzymywać się przy najładniejszych reprodukcjach.

Jego największą wartością jest właśnie połączenie szerokiej perspektywy z analizą konkretnych dzieł. Czytelnik otrzymuje narzędzia, dzięki którym może lepiej rozumieć zarówno pojedynczy obraz, jak i szerszy system, w którym funkcjonował.

To książka, do której można wracać. Raz po to, żeby uporządkować wiedzę o gatunkach malarskich, innym razem, by sprawdzić, jak odczytywać konkretny motyw, a jeszcze innym – żeby odkryć artystę, którego twórczości wcześniej się nie znało.

Warto jednak pamiętać, że interpretacja wymaga czegoś więcej niż znajomości terminów. Potrzebuje uważnego patrzenia, wiedzy o epoce i gotowości do sprawdzania własnych przypuszczeń. Samo rozpoznanie symbolu nie zawsze wystarczy, a niektóre obrazy wciąż będą stawiały opór nawet po lekturze objaśnień.

I właśnie to uważam za zaletę, a nie wadę. Dobra książka o sztuce nie powinna odbierać nam przyjemności samodzielnego odkrywania znaczeń.


Informacje o książce

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Dzierga słowa, wyszywa historie i haftuje opowieści. Zafascynowana historią 20-lecia międzywojennego, szczególnie kulturą i historią codzienności. Miłośniczka psów, zielonej herbaty i szydełkowania.
Szlaki Sztuki na Facebooku
Szlaki Sztuki na Instagramie
Tiktok